Bir sorrel leopar Appaloosa, atları Nez Perce Kızılderilileri tarafından yetiştirilmiş ABD

Bir sorrel leopar Appaloosa, atları Nez Perce Kızılderilileri tarafından yetiştirilmiş ABD

 Appaloosa (Leopar Desenli2 ): Appaloosa (Şekil 6) atın ilk örneklerine Avrupa’da Paleolitik Çağdan kalma kalıntılarda rastlanmıştır. Günümüzde bu ırkı yetiştirenler ABD’nin Kuzeybatı Pasifik Bölgesinde yaşayan Nez Perce Kızılderilileridir. Nez Perce Kızılderililerin yaşadığı bölgeden Palouse Nehri geçmektedir. Buraya ilk gelen beyaz göçmenlerin bu atları gördüğü zaman, nehrin isminden aldıkları ilhamla bu ata “Palouse Horse” adını vermişlerdir. Daha sonra bu isim Appaloosa şeklini almıştır (Anonim 2011g).

Nez Perce Kızılderilileri ile beyazların 1877 yaptığı Nez Perce Savaşı sırasında bu atların birçoğu beyazlar tarafından öldürülmüştür. Elde kalan Appaloosa atlarını büyük bir titizlikle yetiştiren ve çoğaltan az sayıdaki Nez Perce at yetiştiricisi, 1938 yılında bir at yetiştirme derneği kurmuş ve bu atları pedigrili olarak yetiştirmeye başlamıştır. 1975 yılında ise bu atlar Idaho Eyaletinin millî atı olarak kabul edilmiştir. Bu yüzden Appaloosa atının bir resmi araç plakalarında yer alır (Anonim 2011g).

Dominant bir gen (Lp) tarafından tayin edilir. Atların postunda, beyaz zemin üstünde birçok siyah benek (Appaloosa) görülebilir. Leopar desen, kar tanesi, beyaz leke, kırçıllık bunlara örnek verilebilir. Appaloosa tipi alacalılık atın genellikle arka kısımlarında ortaya çıkar. Doğuştan postta bulunan beyaz benek sonradan kaybolmaya başladıysa, bunun hangi alacalılık sınıfına girdiğini tespit etmek zor olur. Appaloosa tipi beneği ayırt etmek için atın toynakları ve başına bakılır. Atın siyah toynaklarında beyaz çizgiler vardır. Ağız ve göz kenarında, beyaz deri zemin üzerinde siyah benekler bulunur. Ayrıca gözün renkli kısmında ak benekler görülür (Anonim 2011g, APHA 2011, Davis 2011).

 Gözler kahverengi, ela veya buz mavisi renkte olabilir. Ayrıca iki gözü değişik renkte olabilir. Appaloosa ırkının yele ve kuyruğu çok sık olmayıp, kıllar çoğunlukla seyrek yapılıdır. Bu kuyruk tipine sıçan kuyruk (rat tail) adı verilir. Fakat günümüzde birçok yetiştirici bu tip sıçan kuyruk olan atları damızlıkta kullanmaktan kaçınmaktadırlar.

Appaloosa atının tarihteki asıl numunelerinin koçbaşlı, uzun ve dar vücut yapılı, uzun bacaklı atlar oldukları bildirilmektedir. Bu at tipi, 18. yüzyılda İspanyolların Amerika’ya getirdikleri ThoroughbredAndalusian ırkı atın özellikleri ile örtüşmektedir. Thoroughbred-Andalusian atı o yıllarda İspanya’daki Burbon Hanedanı devrinde çok popüler idi. 1877 yılındaki Nez Perce Savaşından sonra, ABD Hükümeti Nez Perce Kızılderililerini çiftçilik yapmaya zorladı. Ellerindeki Appaloosa atının çeki gücünün yeterli olmayabileceği düşüncesi ile ABD hükümeti baskı ile bu Kızılderililere ağır çeki atı kısrakları verdi. Bu kısraklar, Appaloosa aygırları ile çiftleştirilmeye başlandı. Bu yüzden Appaloosa atının klasik vücut yapısı değişti. Daha sonra 1938 yılında dernek kurularak, pedigrili yetiştiricilik yapılmaya başlandıktan sonra, bu atların kanına bu sefer American Quarter Atı ve Arap Atı katıldı. Böylece Appaloosa atı günümüzdeki şeklini aldı. (Anonim 2011g).

Appaloosa alacalılıkta beyaz bölgeler şekillerine göre birçok farklı şekilde adlandırılırlar. Cilalı (varnish), örtülü (blanket), leopar (leopard), beyaz şapkalı (snowcap) ve ufak lekeli (few spot) desenleri bunlardan bazılarıdır. Heterozigot (Lplp) genotipe sahip atlarda vernikli (varnish), örtü (blanket) ve leopard (leopar) tipi desenler görülür. Homozigot (Lplp) genotipe sahip atlarda ise snowcap (kar şapkası) ve az leke (few spot) tipi desenler görülür (APHA 2011).

 Appaloosa atının rengi doru, yağız, al, izabel, kula, fare bozu veya başka bir don olabilir. Atın bedenine yayılmış olan leopar benekleri çok çeşitli şekillerde olabilir. Ayrıca bir tayda görülen don deseni, yetişkin bir atta farklı bir tonda görülebilir. The Appaloosa Horse Club tarafından 13 farklı ana don deseni kabul edilmiştir (Anonim 2011g).

Appaloosa atı iri yapılı bir at ırkıdır ve ergin canlı ağırlığı 430–570 kg arasında değişir. Cidago yüksekliği 142–163 cm arasındadır. Birçok at ırkının kanında Appaloosa ırkının katkısı vardır. Avrupa’da spor amaçlı yetiştirilen Knabstrup da Appaloosa gibi leopar benekli bir attır (Anonim 2011g).

Appaloosa alacalığın terimlerinin bilinmesi, konunun daha iyi anlaşılması bakımından faydalı olacaktır.
Atlarda Alaca Don
Orhan YILMAZ1 , Mehmet ERTUĞRUL2